را با عبارات بىرونق سيوطى كه در مقدّمهء تاريخ آورده مقايسه كنيم كه گويد : « و در آن فوايد عالى و غرايب دلپذير آوردم كه همدم و مونس تنها تواند بود » و انتظار مىرود كه پس از اين عبارت ، با تأليفى از نوع منتخبات ادبى روبه‌رو شويم ، ولى كتاب رنگ جدّى دارد و كمتر از آن دلپذير است كه براى اين منظور به كار رود . نخست از جغرافياى عمومى و تاريخ فتح مصر سخن دارد و پس از آن بخش سرگذشتهاست 116 كه قسمت اعظم كتاب را گرفته و سرگذشت مختصر صحابيان و تابعانى كه به مصر آمده‌اند ، آنگاه سرگذشت فقيهان و عالمان و اميران و نيز فهرستى كوتاه از قاضيان ، 117 وزيران ، 118 و دبيران 119 از نظر ما مىگذرد ، و به دنبال آن گفت و گو از مسجدها 120 و مدرسه‌ها و خانقاههاست . 121 فصلى كه به « حوادث عجيب » چون قحط ، گرانى ، و با ، و زلزله اختصاص داده و صرفا محتوى مطالب تاريخى است ، بىلطف نيست . 122 كتاب حتّى در قسمت اخير محتاج نظم و ترتيب است . زيرا پس از گزارش راه مصر به مكّه 123 فصلى دربارهء كبوتران نامه‌بر هست 124 و آنگاه بدون نظم و ترتيب سخن از مصر آغاز مىشود . و پس از گفت و گو از لطايف مصر 125 از نيل 126 و جزيرهء روضه 127 و مكانهاى متفرّق قاهره سخن دارد 128 و نزديك به پايان كتاب مطالب ادبى بر متن چيره مىشود و اشعار منتخب دربارهء رودها ، درختها ، 129 گلها ، 130 ميوه‌ها ، 131 و سبزيهاى مصر 132 به خواننده عرضه مىشود . از خاتمهء كتاب آسان مىتوان دانست كه به رشتهء خطط وابسته نيست ، زيرا از يك جهت به تاريخ شهرها پيوسته است كه احيانا به مجموعه‌اى ادبى در سرگذشت مشاهير و علماى شهر مبدل مىشود ، و از جهت ديگر جزو گروه منتخبات ادبى است كه هدف از آن سرگرمى است نه فايده . حسن المحاضره از كتابهاى خوب سيوطى نيست ، مطالب آن بسيار مختصر است و غالبا چيز تازه ندارد . 133 ارزش تاريخى آن نيز با آثار مورّخانى چون مقريزى و ابن تغرى بردى در خور قياس نيست . البتّه سيوطى از دوران سلف اطّلاعات قابل ملاحظه‌اى به ما مىدهد ، ولى به وضعى كاملا مختصر و بر خلاف مكتب قديم . كوشش وى براى ساده كردن مطالب گاه بدان‌جا مىرسد كه انديشه‌اى مخالف مقصود به دست مىدهد ، به طورى كه بكر خاورشناس سفارش كرده است كه در مورد نقل مؤلّف حسن المحاضره از مؤلّفان ديگر محتاط بايد بود . 134 جالب آنكه سيوطى پاره‌اى از موضوعات اين كتاب را به صورت رسائل جداگانه تنظيم كرده ؛ مثلا رساله‌اى دربارهء نيل دارد و رساله‌اى ديگر دربارهء جزيرهء روضه و رسالهء سوّمى دربارهء اهرام مصر 135 كه خلاصه آن نقل مقدارى شعر و نثر است كه به طور مستقيم با جغرافيا ارتباط ندارد . يكى از شاگردان سيوطى ، 136 كتابى دربارهء جغرافيا تأليف كرده كه از نظر ما اهميت مخصوص دارد ؛ زيرا مؤلّف ، كتاب خود را در سپتامبر سال 1516 / 922 ه . يعنى يك سال پيش از فتح مصر به دست عثمانى ، به سر برده و بدين جهت مىتوان آن را محصول همهء كارهاى